Posts Tagged ‘herdenken’

h1

Goed fout

02/05/2013

Vier mei, Dodenherdenking. En al die jaren denk ik tijdens de twee minuten stilte aan alle slachtoffers van de tweede wereldoorlog en elke andere oorlog. Afhankelijk van mijn eigen levensfase identificeer ik me met een ander soort slachtoffer: wat zou het voor mij als kind, als jong volwassene, als moeder betekend hebben om een oorlog mee te maken? Hoe zou ik mijn prioriteiten stellen en keuzes maken? Hoe ver zou ik gaan om mijzelf en/of anderen veilig te stellen? Ten koste van wat? Of van wie?

Mijn ouders hebben beiden de oorlog meegemaakt, de één misschien wat intensiever en bewuster dan de ander.  Mijn moeder woonde op Terschelling dat vol Duitse soldaten zat, mijn vader groeide op in verschillende Jappenkampen. Mijn ‘adoptiebejaarde’ rolde in Arnhem als vanzelf in het onderduikerscircuit, maakte het bombardement mee terwijl ze dwars door de stad liep en werd geëvacueerd.

Mijn moeder was in 1945 nog geen tien jaar oud, mijn vader werd vijftien en mijn ‘bejaarde’ drieëntwintig.
Wat zij in hun verhalen gemeen hebben is dat de grens tussen goed en fout heel erg moeilijk is aan te geven. Ja, de hele witte en de hele zwarte verhalen die kennen we allemaal. Maar er is grijs, veel grijs, in alle tinten, het is maar net hoe het licht er op valt.
En ja, achteraf  en vanaf de zijlijn zijn de keuzes helemaal makkelijk.

Dus herdenk ik op 4 mei alle slachtoffers van oorlog, wit en grijs. En zelfs van zwart vind ik dat zij slachtofferkantjes hebben.

Maar dat mag niet van het Comité 4 en 5 mei: van hen mag ik alleen de Nederlandse slachtoffers herdenken.
En dus niet die jongen van achttien die volledig in paniek met arm en schouder in het gips in september 1944 door de straten van Arnhem rende. Hij wilde naar huis, naar zijn familie. In Duitsland. Aan hem mag ik niet denken.
En mag ik wel denken aan de Nederlander die een onderduikadres aangaf en daarmee mijn bejaarde naar het Tribunaal stuurde, haar vader en zusje huisarrest bezorgde en één Joodse man op de vlucht liet slaan in het donker terwijl er op hem geschoten werd en drie andere Joden tot het concentratiekamp veroordeelde? Die Nederlander die het waarschijnlijk als enige uitweg zag om zelf de Arbeitsdienst te ontlopen waardoor hij voor zijn vrouw en kinderen kon blijven zorgen?Mag ik niet denken aan de 21.000 graven op die ene militaire begraafplaats in Normandië? Omdat het Duitsers waren?

Dit jaar denk ik daarom misschien alleen maar aan de mensen in mijn omgeving waarvan ik zeker weet dat ik er zou mogen onderduiken. Die hun eigen veiligheid en die van hun dierbaren op het spel zouden zetten om de ‘witte’ keuze te maken. Dat red ik makkelijk in twee minuten.
En nu maar hopen dat dat wel mag van het Comité. “Die Gedanken sind Frei”. Toch?

http://data.boomerang.nl/b/boomerang/image/bij-mij-kun-je-altijd-onderduiken/s600/alswijnietsdoen.JPG

h1

Heiltje – godmother en indiaan

20/06/2012

In mijn hoofd zie ik het plaatje duidelijk voor me: een oude Indiaan, zittend op een hoge rotsrichel, deken om, rug tegen de rotsen, uitkijkend over het landschap. Wachtend tot het leven langzaam afloopt.
Zo was het voor Heiltje, de moeder van mijn schoolvriendin Geertje.

Veertig jaar geleden kwam ik in de vijfde klas van de Maria Montessorischool in Huizen en Geertje werd mijn klasgenoot. Eén keer in de week bleef ik over omdat mijn moeder die dag werkte en dan mocht ik vaak met Geertjemee bij haar thuis eten. Broodtrommel mee en aanschuiven bij hen aan tafel.

Heiltje was de godmother van de Huizer Montessorischool, zij was één van de oprichters en drijvende kracht achter de groei en bloei van de school. Een schooljuf in hart en nieren, ervan overtuigd dat kinderen het leuk vinden om te leren als ze het maar op de goede manier krijgen aangeboden. Dat de natuurlijke nieuwsgierigheid en leergierigheid gestimuleerd kunnen worden met de juiste materialen en lesjes. Dat ideaal wilde ze graag overbrengen en anderen van overtuigen. Zo overtuigd was ze zelf dat sommigen volgens mij wel eens beetje bang van haar waren.

Na de lagere school scheidden onze wegen min of meer: ik ging naar de gewone middelbare school in het dorp (maar wel met de luxe van twee jaar montessori) en Geertje ging vanzelfspreken naar het Montessori Lyceum in Amsterdam.

Toch hielden we contact. Geertje slaagde voor de Hogere Tuinbouwschool en de familie verhuisde naar Zeeland, naar Noordgouwe op Schouwen Duivenland. Daar werd een voormalige tuinkwekerij langzaam maar zeker omgetoverd naar een biologisch tuinbouwbedrijf: Kwekerij Zuidbos.
Met incidentele bezoeken maakte ik het allemaal mee en zag de metamorfose. Mocht ook graag een dagje meewerken en dan onkruid wieden, slaplantjes planten en bonen plukken. En later ook in de winkel helpen. Op Zuidbos zag ik voor het eerst van mijn leven verse kapucijners. Proefde tomaten en komkommers uit de koude vollegrondkas. En leerde van Heiltje over bijen, honingslingeren en de bloemen op de kwekerij speciaal voor de bijen. Ze gaf nog steeds lesjes.

We zagen elkaar hooguit één keer per jaar. Het snelle, moderne leven bleef haar verbazen. Maar ze zocht wel van alles op internet en ze heeft zelfs een blauwe maandag getwitterd.

Op zaterdag, tijdens de biologische markt op het erf van Zuidbos, was de koffietafel haar taakje. Op zijn montessoriaans, dat wel. “Ik zit hier gewoon en vertel iedereen dat ze zelf hun koffie of thee mogen inschenken. En dat ze een praatje met mij mogen maken.” Help-het-mij-zelf-te-doen in optima forma.

Als we elkaar spraken vielen vooral haar humor, openheid en relativeringsvermogen op. De tuin, de kinderen, de kleinkinderen – daar genoot ze nog van. Maar het oud worden, met alle gebreken, dat viel haar toch wel tegen. En dat stak ze niet onder stoelen of banken.

Het laatste jaar werd ze steeds vergeetachtiger, de dagelijkse dingen werden minder belangrijk.
Ruim een week geleden kreeg ze een herseninfarct en belandde in het ziekenhuis. Daar nam ze nog het heft in handen en maakte heel goed duidelijk aan het personeel wat ze wel en niet wilde.
Nog dezelfde dag kreeg ze ook een zware hersenbloeding en raakte in coma.

En werd ze de Indiaan op de berg, langzaam wegglijdend uit dit leven. Het zou mij niet verbazen als ze het nieuwsgierig en leergierig is tegemoet gegaan.
Afgelopen zaterdag gaf haar lichaam het op. Maar haar geest kwam nog eventjes terug: nog één keer haar ogen open om afscheid te nemen.

Een bijzonder mens. Een bijzonder afscheid.
Morgen is de bijeenkomst en crematie. Maar de geest van Heiltje, die blijft. Zeker weten.

h1

Geleende herinneringen

27/04/2012

Ik ben vijftig. Ik ben van na de oorlog en dat wil ik graag zo houden. Herdenken doe ik dan ook op basis van de herinneringen en ervaringen van anderen.

De oorlog bij ons thuis was vooral de oorlog van mijn vader die als jongen door de Japanners als man werd gezien en vanuit het vrouwenkamp werd overgeplaatst naar het mannenkamp. Zijn verhalen gingen over honger en over hard werken. Over de gewone dingen die opeens niet meer gewoon waren: schone kleren, douchen, eten kopen, veiligheid.

In zijn verhaal zaten slechten en goeden – mensen waar de ware aard naar boven kwam. Die anderen hielpen ook al hadden ze het zelf zwaar. Die een oogje dicht knepen als het nodig was. Mijn vader heeft geen hekel aan Japanners: hij heeft een hekel aan Japanners in uniform. En aan de één veel meer dan aan de ander. Hij had ook een hekel aan de nonnen trouwens.

Sinds een aantal jaar hoor ik ook regelmatig over de oorlog in Nederland, in Arnhem. Ze was 18 toen de oorlog uitbrak en voor het gezin waar ze opgroeide was het niet meer dan logisch dat ze onderdak verleenden aan Joodse werknemers van de ENKA-fabriek. Van het een kwam het ander: er kwamen meer onderduikers, soms voor kort en soms voor lang. Daarvoor moesten bonnen worden opgehaald, mensen van het ene naar het andere adres worden gebracht. Het gezin van vier personen bood onderdak aan vijf vaste onderduikers. Uiteindelijk werden ze verraden en stonden de Duitse soldaten aan de deur. Ze praatten als Brugman, de blaren op hun tong en overtuigden de Duitsers dat hun gasten familieleden waren. De soldaten stonden al bij de deur toen de onderduikster het niet meer aankon en riep dat ze een Joodse was. In de paniek wist één onderduiker te ontkomen. Het huis werd doorzocht. Het meisje van begin 20 moest mee naar boven lopen en kreeg een pistool in haar rug. Er kwam een tribunaal bij hen in huis en ze kreeg aanzegging voor Vught. Ze dook onder in de buurt en vluchtte daar weg toen het grote bombardement van de geallieerden begon. Het was september 1944. De vliegtuigen kwamen zo laag over dat ze de piloot kon zien zitten. Met haar familie evacueerde ze naar Drenthe.

Na de oorlog hoorden ze wie hen had verraden. Ze deden geen aangifte. Het ging om een vrouw met kleine kinderen waar de man van dreigde te werk te worden gesteld in Duitsland.
Over de Duitsers is ze ook genuanceerd: “Het waren nog kinderen, ze waren doodsbang”.

Mijn Arnhemse dame, mijn vader: de oorlog heeft op hen heel veel invloed gehad. Ze hebben geleerd over de goede en slechte kant van mensen. En hoe onwetendheid en angst je soms nare keuzes laat maken.

Ik ben van na de oorlog. Ik herdenk op geleende en gekregen herinneringen.
Achteraf weten we precies wat goed was en wat fout. Achteraf hebben we allemaal gelijk.
Ik weet niet wat ik gekozen zou hebben. Ik weet wel wat ik hoop, maar zeker weten doe ik het niet.

En dus herdenk ik de slachtoffers van de oorlog: zij die leden onder hun eigen keuzes en onder de keuzes van anderen. En zij die lijden en geleden hebben onder de veroordeling van de achteraffers en de zekerweters. En denk aan hen voor wie het ‘nog te vroeg’ is om Auke zijn gedicht te laten voorlezen. En probeer niet te oordelen.

h1

Wilhelmus

14/03/2012

Ja, ik ken de tekst van het Wilhelmus, zowel couplet 1 als 6.
Zingen doe ik het zelden. Sportwedstrijden en medailleceremonies zie ik meestal per ongeluk en dan op televisie. Ik hoor ons volkslied, ik kijk licht ontroerd naar zwaar ontroerde sporters en probeer te zien of ze zelf echt meezingen of gewoon een beetje hun mond bewegen. Zelf houd ik mij stil.

Alleen op 4 mei, dan speelt het Wilhelmus wel een rol. Vroeger na de stille tocht in Huizen en tegenwoordig bij het monument in Den Dolder heeft het voor mij ook een mooie functie. Het symboliseert toch de verbondenheid, het samen sterk moeten staan, in goede en slechte tijden.

Ik zing mee, zo goed ik kan, uit volle borst en ongetwijfeld een beetje vals.

Maar alleen het eerste couplet.
Het tweede krijg ik grotendeels niet meer over mijn lippen. Ik los het op door respectvol mee te neurieën.

Het is maar tekst, zeggen velen. Dat van het Duytschen bloed en die Spaanse Koning is toch raar, zeggen ze.
Maar dat kan ik in de historische context plaatsen en heel idealistisch zegt het ook nog eens iets over onze Europese, internationale wortels. En er is veel compensatie in de woorden ‘het vaderland ghetrouwe’, ‘tot in den doet’ en vrij onverveerd’.
Maar ik ga niet zingen dat ik vertrouw en bouw op een god waar ik niet in geloof. Misschien vind ik het daarom zo hypocriet klinken.
Dus ik neurie. En haak weer in bij ‘de tirannie verdrijven die mij mijn hart doorwond’.

‘T is maar goed dat ik geen burgemeester wil worden.

h1

Tussenin

24/12/2011

Onze doorzonwoning staat in een rijtje, het is een tussenwoning. Dus toen ik hier kwam wonen, hoorden de buren aan beide kanten bij de deal.
Lieve, makkelijke buren. Goede buren. Van die buren waar je altijd terecht kan voor dat ene ei dat je tekort komt, die de pakjes aannemen als je niet thuis bent, die niet zeuren over de krielkippen in hun tuin.

Oudere buren ook. Meer dan een jaar geleden namen we afscheid van de buurman aan de ene kant. Gisteren van de buurvrouw aan de andere kant.

Fysiek zijn ze er niet meer. Maar de buurman hoor ik nog regelmatig zijn liedje fluiten. Of over het muurtje vragen wat wij voor lekkers gaan eten. En ook de buurvrouw, met haar schorre stem en twinkelende ogen, zij blijft ongewijfeld nog lang in de buurt.

h1

Gisteren, lang geleden

08/07/2011


Als zo’n vijftigste verjaardag dan toch als een mijlpaal voelt, kun je er net zo goed op plaats nemen, een zucht van verlichting slaken en even terugkijken. Wim Sonneveld stak er een saffie bij op maar daar begin ik niet meer aan.

Het geheugen is een raar ding. Beelden, geuren, smaken en gevoelens liggen opgeslagen in hersencellen die pakweg iedere zeven jaar vernieuwd worden. Dezelfde herinneringen in nieuwe dragers en toch blijven ze kloppen. Want de foto’s blijven dezelfde en de verhalen zijn voor familie en vrienden even bekend.

Van je jongste jaren onthoud je eigenlijk niets, de eerste flarden die ik kan plaatsen zijn van de kleuterschool. Op mijn zesde zijn we verhuisd en dat maakt het makkelijker om herinneringen te plaatsen in de tijd. De flat was van voor zes en in Bussum, daarna was het Huizen. Met verschillende lagere scholen en dat helpt ook wel weer.
Begonnen op de Jan Ligthartschool met Aap, noot, mies en inktpotjes. Op een dag vroeg de juf wie er bleef na de zomervakantie en ik stak mijn vinger op. Nee, ik ging naar de nieuwe school en dat was voor mijn ouders ook nieuws geloof ik. De zegeningen van een groeigemeente en een nieuwbouwwijk.
De twee laatste klassen van de lagere school bracht ik door op de Dr. Maria Montessorischool. Mijn moeder leerde dat systeem kennen door de gymlessen die ze er gaf. Mijn broertje zou het er waarschijnlijk beter naar zijn zin hebben dan in de grote klas van veertig zesjarigen. Of overstappen voor mij goed zou zijn? Het hoofd van de oude school wist het zeker: als ik bij hen zou blijven kon het misschien wel HAVO worden, via de Montessorischool werd het zeker Huishoudschool. En dus stapte ik over.

Als de dag van gisteren herinner ik me schoolbanken van de Jan Lighthartschool, het leesboekje over een eekhoorn op de Theo Thijssenschool en de prachtige materialen op de Montessorischool. In het halletje hingen geglazuurde tegels met de namen van de kinderen erop uit de beginperiode – precies op die plek wonen nu mijn ouders in hun nieuwe huis.

Het gekke is dat ik vooral de kleine dingen heb onthouden. Een voorwerp, een geur, een situatie  en als een echte flashback ben ik even terug in het verleden.

Vijftig jaar, het lijkt zo kort en zo lang tegelijk.
Morgen vier ik feest, stap over de drempel, laveer langs de mijlpaal en ga door met het genieten. En het creëren van mooie, nieuwe herinneringen.

Proost!

h1

Verbaasd

05/07/2011

Nog een paar nachtjes slapen en dan ben ik jarig. Niet meer met dat spannende gevoel van de eerste pakweg 20 verjaardagen. Waar je al dagen met spanning toeleeft naar die ene dag dat je in het middelpunt staat, cadeautjes krijgt, mag kiezen wat er gegeten wordt. “Ik ben jarig dus ik mag lekker alles” – gelukkig was ik heel braaf maar het kenmerkt het jarige gevoel dat voor één dagje de wereld om jou draait.

Verjaardagen worden langzamerhand minder spannend en na je achttiende levert het ook net zo veel extra meer op aan privileges. In de twintig zag ik om mij heen paniek ontstaan over het dertig worden maar zelf vond ik het niets speciaals. Veertig idem dito.

Mijn oma vond het heerlijk om jonger te worden geschat dan ze was en betaalde liever het volle pond dan gebruik te maken van haar 65+-kaart. Ze vond het prachtig dat men dacht dat ze stopte met werken als slaapwacht in een seniorenflat (‘bij die oude mensen’) omdat ze vijfenzestig was maar het was tien jaar meer.
Later, toen ze echt oud was, koketteerde ze weer wel met haar leeftijd. “Hou oud denkt u dat ik ben? Nee hoor, ik ben al negentig!”

En ik? Ik ga vervroegd mijn oma achterna. Een beetje. Want regelmatig wordt ik jonger ingeschat dan ik ben en dat voelt prettig. Ook al komt dat wellicht doordat ik me niet volwassen genoeg gedraag.

Maar ik verbaas mezelf hoe ik aanhik tegen die vermaledijde vijftig.
Vijftig. Man! Oude mensen zijn vijftig. Abrahams, Sarahs en potten mosterd komen in mijn nachtmerries voorbij.

Gelukkig ga ik het vieren  met een high tea midden op de Lage Vuursche, Met een heel leuk, gemeleerd gezelschap van familie, vrienden, oud-collega’s, twittercollega’s en andere bekenden. En samen vormen die een mooi beeld van mijn vijftigjarig levenspad.
Shit, wordt ik ook nog eens sentimenteel op mijn oude dag! 🙂